Praktijkvoorbeelden
Tools
Bronnen
Lees- en luistertips
Activiteiten
Blogs
Berichten
Overige informatie

Het aangaan van risico bij spelen is voor bijna ieder kind vanzelfsprekend. Maar hoe gaan wij daar – als pedagogisch professionals – mee om? Wat bedoelen we met risicovol spel in de kinderopvang? Wat zijn de aandachtspunten en de randvoorwaarden? Suggesties voor de beroepspraktijk!

Risicovol spelen past binnen de huidige wet- en regelgeving en de vaardigheden van pedagogisch professionals. Een uitgebreid veranderingsproces op dit gebied lijkt dus onnodig. Dat is een belangrijke conclusie van ons ontwikkelteam Risicovol spel.

De richtlijnen zijn helder, zolang de grote risico’s goed zijn omschreven in het veiligheids- en gezondheidsbeleid – en kinderen wordt geleerd hoe om te gaan met kleine risico’s. Uiteraard is het wel van belang dat pedagogisch professionals worden gefaciliteerd in de uitvoering van het begeleiden van risicovol spel. Een brede basis hiervoor is al aanwezig.

Risicovol spel: waar hebben we het over?

Over risicovol spel: kinderen zoeken graag naar uitdagingen die passen bij de vaardigheden die zij hebben of willen uitbreiden. Daarbij zoeken zij de onzekerheid en onvoorspelbaarheid op die kans biedt op kwetsuren. Juist dat maakt risicovol spel voor kinderen spannend, plezierig en aantrekkelijk. Kinderen doen nieuwe ervaringen op waarbij zij grenzen opzoeken en verleggen.


Het Expertisecentrum Kinderopvang hanteert de volgende werkdefinitie van risicovol spel:


Ons uitgangspunt is dat de meeste kinderen zelf risico’s kunnen inschatten. En dat ze zelf de afweging maken deze aan te gaan. De afweging voor het aangaan van die risico’s is de keuze van het kind zelf. Met andere woorden: een kind is volgens onze werkdefinitie risicocompetent.

De pedagogisch professional ondersteunt deze behoefte door kinderen mogelijkheden te bieden voor risicovol spel. Hetzij door het inrichten van de speelomgeving, hetzij door een rol te vervullen in de begeleiding. Hierdoor ontstaat bij kinderen vertrouwen in het opzoeken van de eigen grenzen en het zelf maken van keuzes bij het spelen.

Risicovol spel versterkt het kind

Risicovol spelen versterkt kinderen op meerdere vlakken. Het helpt hun bij het ontwikkelen van veerkracht, weerbaarheid, risico-competentie, zelfvertrouwen, betrokkenheid, creativiteit, zelfkennis en autonomie. Kortom: hun zelfstandigheid. Hiermee wordt het faciliteren en ondersteunen van risicovol spelen dan ook een van de opvoedingsopgaves voor de pedagogisch professional.

Hoe ruimte te geven aan risicovol spel? Zes tips!

We geven zes tips waarmee je ruimte kunt geven aan risicovol spel.

Tip 1. Neem het kind als uitgangspunt

Neem een basishouding aan die het perspectief van het kind als uitgangspunt neemt: welke behoeftes en uitdagingen heeft het kind? Houd je als pedagogisch professional hierbij zoveel mogelijk afzijdig. Zo kan het kind het verloop van het risicovol spelen zelf bepalen. Stel je hierbij ‘pedagogisch sensitief’ op.

Met andere woorden: probeer bij elk individueel kind het goede te doen, door op het juiste moment aan te sluiten bij de behoeftes van het kind en zijn cognitieve, sociale en fysieke vaardigheden. Wees er op alert dat kinderen hun vaardigheden niet overschatten, zodat je het kind kunt begrenzen indien dit nodig is.

Tip 2. Creëer een uitdagende speelomgeving

Creëer – zowel binnen als buiten – een speelomgeving waar voldoende fysieke uitdaging te vinden is voor elk individueel kind. Zorg er daarbij voor dat alle zes categorieën risicovol spelen aan bod komen.

De zes categorieën zijn: spelen op hoogte, spelen op snelheid, ruig spel, spelen met riskante gereedschappen, spelen in de buurt van gevaarlijke elementen als water en vuur, en uit het zicht spelen.

Voor het jonge kind zijn er twee aanvullende categorieën: spelen met impact en ‘plaatsvervangend’ risicovol spel. Spelen met impact is het zichzelf of spullen laten botsen met andere objecten. Plaatsvervangend risicovol spelen is het kijken naar het risicovol spelen van anderen. Dat kan dezelfde sensatie van spanning en plezier opleveren.

Zowel tijdens het vrij spelen als tijdens begeleide activiteiten kunnen mogelijkheden voor risicovol spel gecreëerd worden. Denk bij begeleide activiteiten aan bijvoorbeeld het maken van een vuurtje, het werken met messen en het bouwen van een hoge hut.  

Tip 3. Zie risico als een positieve ervaring

Risico kun je zien als een positieve ervaring. Draag dat zowel in houding als in gedrag uit. Een ervaring, die vanwege de autonomie van het kind juist zou moeten worden aangegaan. In de praktijk betekent dit dat de pedagogisch professional bij de begeleiding van risicovol spelen het kind ondersteunt en stimuleert.

Bij een mogelijke interventie zijn er de volgende attentiepunten: 

  1.  Er wordt een constante risico-voordeel afweging (‘risk-benefit assessment’) gemaakt. Dit betekent dat ingeschat wordt of het positieve van de ervaring opweegt tegen de mogelijke negatieve ervaring van het niet lukken en zich bezeren. Bij gevaar – iets dat een kind zelf niet overziet (zoals een tak in een boom die op afbreken staat) – wordt ingegrepen en staat de veiligheid voorop. 
  2. Probeer om niet uit gewoonte te handelen. Probeer ook de neiging om bij een klein risico in te grijpen (de ‘pas op, kijk uit-stand’) te vermijden. 
  3. Hanteer de 30-tellenregel en gebruik deze tijd voor de afweging: is het noodzakelijk om in te grijpen of weegt het mogelijke voordeel op tegen het nadeel? 
  4. Beperk het kind alleen bij een onaanvaardbaar risico.
  5. Moet er worden ingegrepen, dan is het belangrijk om dit te doen zonder het spel direct te stoppen. 
  6. De reactie op genomen risico’s moeten niet worden overdreven, anders neemt het kind waarschuwingen niet meer serieus. Leg in plaats daarvan de risico’s kalm en rationeel uit. En draag veiliger alternatieven aan waar nodig.
  7. Tot slot: wees alert op sociale en emotionele risico’s, bijvoorbeeld wanneer positief aanmoedigend gedrag overgaat in opstoken, uitsluiten of pesten waarbij een kind over zijn eigen grens heengaat.
     Elke pedagogisch professional heeft zijn eigen houding en interesse ten aanzien van risicovol spelen. Hij of zij heeft een eigen grens en is zich bewust van de normen en waarden die hij of zij inbrengt. Daarbij is het goed om ook open te staan voor het verleggen van grenzen.

Tip 4. Besteed in het team aandacht aan individuele verschillen

Net als de grenzen van kinderen zijn ook de grenzen van professionals flexibel en in beweging. De behoefte van collega’s om één lijn te trekken helpt noch het kind noch de professional. Zorg voor een dialoog over de waardering van de diversiteit en elkaars beslissingen. Bekijk verder de regels en afspraken ten aanzien van het vrij en risicovol spelen kritisch. Stel ze aan de orde als dit nodig is. 

Tip 5. Zorg voor autonomie en steun elkaar

Het is belangrijk dat pedagogisch professionals de autonomie krijgen om zelfstandig in de onzekerheid van de dagelijkse praktijk (de ‘messy practice’) van het risicovol spelende kind zelf split second-beslissingen te nemen.

Bij eventueel letsel dient de pedagogisch professional volledig gesteund te worden door de leidinggevende en organisatie en dit ook vooraf te weten en te ‘voelen’. Risicovol spelen dient hiervoor ingebed te zijn in beleid en organisatie, van MT/RvT naar leidinggevende naar team.

Het pedagogisch beleid en het beleid omtrent Veiligheid en Gezondheid wordt zo geformuleerd dat de organisatie zich vrij voelt en de GGD kan laten zien dat het risicovol spel goed is onderbouwd. Daarbij is geen beschrijving nodig van alle risico’s, maar een algemene visie op risicovol spelen en beleid op het voorkomen van grote risico’s. Daarbij kunnen er wel ‘protocollen’ worden opgesteld voor specifieke begeleide risicovolle activiteiten, zoals het maken van een vuurtje. 

Tip 6. Communiceer met de ouders

Aandacht voor de communicatie met ouders is belangrijk. Benoem daarbij risicovol spelen als positief. Bespreek het onderwerp ‘risicovol spel’ bijvoorbeeld tijdens een ouderavond. Een verdieping kan plaatsvinden met zogenaamde ‘risk reframing’-sessies. Hierbij krijgen ouders met filmpjes, discussie en eigen speelervaringen een positief beeld van het aangaan van risico door kinderen. Daarbij is het van belang om begrip te hebben voor de bezorgdheid van ouders. Het in gesprek gaan met ouders zorgt voor samenwerking met en enthousiasme bij ouders op het gebied van risicovol spelen.

Besteed in alle contacten met ouders aandacht aan het belang van risicovol spelen voor de ontwikkeling van hun kind. Ook als het onverhoopt ‘mis’ is gegaan. Kernpunten daarbij zijn:

  • Het kind leert ervan, dus het bevordert de risico-competentie.
  • Het is onderdeel van het ‘normale’ spelen.
  • De professional weet welke uitdagingen het kind aankan (‘Ik zie dat úw kind dit nodig heeft.’).

Ook helpt het als ouders waardering uitspreken over deze individuele benadering van hun kind. En dat de professional de volgende uitdaging die het kind nodig heeft, waarneemt en faciliteert. 

Hoe is de werkdefinitie Risicovol spel tot stand gekomen?  

Na een uitgebreide screening van de literatuur heeft de betrokken onderzoeker een concept-werkdefinitie geformuleerd, die vervolgens is voorgelegd aan het ontwikkelteam. Na diverse gesprekken is het ontwikkelteam uiteindelijk gekomen tot de werkdefinitie zoals deze hierboven is beschreven. 

Praktijkvoorbeelden gezocht

We zijn op zoek naar aansprekende voorbeelden uit de praktijk.
Wil jij een voorbeeld uit jouw eigen praktijk aandragen?

Vul dan alsjeblieft het contactformulier in en we nemen snel contact met je op!

Voorbeeld aandragen

Ontwikkelteam

Risicovol spel

Pedagogisch professional: Anouk Bots, Kinderopvanggroep Tilburg; Josje Bouhuijzen, KMN Kind&Co; Janine Corstjens, Compananny; Bianca Deumers, Korein; Dineke Hunse, Hamertje Tik; Jojanneke Kromne, SDK-kinderopvang; Tilly Kuiper, Kion; Marijke Kuiper, sk-Oegstgeest; Dagmar Kuus, bso Wijs; Laura Lecluse, TintelTuin; Saskia Mucek, Stichting Kinderopvang Kralingen; Laura Veenema, Stichting Kinderopvang Kralingen; Elisa Somsen, Kindergarden; Isabelle van Putten, Kindergarden; Heleen van der Veen, Humankind

Onderzoeker: Martin van Rooijen, Universiteit voor Humanistiek

Tools
Risicovol leren

Inspiratie uit Duitsland en Scandinavië waar al op 1000 locaties kleuters risicovol leren in het bos.

Tools
Veilig en uitdagend buiten spelen

Dit filmpje, gemaakt voor ouders door VeiligheidNL, geeft adviezen die ook voor pm-ers heel concreet zijn over hoe om te gaan met risicovol spelen

Tools
Inspiratielijst 'loose parts'

In deze lijst geven we tips voor loose parts en het gebruik ervan. 

Tools
Praatplaat risicovol spel

Deze praatplaat is een hulpmiddel om in gesprek te gaan over risicovol spel met teams, ouders/oudercommissie en kinderen.

Tools
De meerwaarde van risicovol spelen

Onderzoek toont aan dat kinderen risicovol spel nodig hebben. 

Tools
Perspectief van het kind

Risicovol spel is én spannend én leuk. 

Tools
Meerdere invloeden

Factoren die de houding ten opzichte van risicovol spel beïnvloeden. 

 

Tools
Perspectief van de professional

De professional wil tegemoet komen aan de behoefte van het kind aan uitdaging.

Tools
Wat is nodig
Tools
Wat als het fout gaat?

Kinderen maken zelf de afweging een risico aan te gaan. 

Tools
tools

Meer tools zien?

Investeer mee in pedagogische kwaliteit en bekijk alle tools!

JA, ik doe mee! info

Wetenschappelijke bronnen

×

Risky Play and Children's Well-Being, Involvement and Physical Activity

Ole Johan Sando, Rasmus Kleppe en Ellen Beate Hansen Sandseter | 2021

Children’s use of environmental features affording risky play in early childhood education and care

Patricia Obee, Ellen Beate Hansen Sandseter en Nevin J. Harper | 2020

Towards a re-conceptualisation of risk in early childhood education

Mandy Cooke, Sandie Wong en Frances Press | 2019

A professionalisation programme towards children’s risk-taking in play in childcare contexts: moral friction on developing attitudes and collegial expectations

Martin van Rooijen en Gaby Jacobs | 2019

Losing the ’monopoly’: A French experience of playwork practice.

Baptiste Besse-Patin, Gilles Brougère en Nathalie Roucous | 2017

Risky-play at school. Facilitating risk perception and competence in young children

Ann Lavrysen, Els Bertrands , Leene Leyssen , Lieve Smets , Anja Vanderspikken en Peter De Graef | 2017

Everyday uncertainties: reframing perceptions of risk in outdoor free play

Anita Nelson Niehues, Anita Bundy, Alex Broom, Paul Tranter, Jo Ragen en Lina Engelen | 2013

Reliability and validity of a new instrument to measure tolerance of everyday risk for children

Anna Hill en Anita Bundy | 2012

Scaryfunny. A qualitative study of risky play among preschool children.

Ellen Beate Hansen Sandseter | 2010

Early Childhood Education as Risky Business: Going Beyond What's "Safe" to Discovering What's Possible

Rebecca S. New, Ben Mardell, & David Robinson | 2005