Dit rapport beschrijft een Tilburgs actieonderzoek (2022 - 2024) met als hoofdvraag: Wat zijn de ontwerpprincipes voor jeugdparticipatieve pedagogische vrijplaatsen, die bijdragen aan een veerkrachtige identiteitsontwikkeling? Deze studie kan inspiratie bieden voor het werken met 9+kinderen in de BSO.
Definitie pedagogische vrijplaats
Met een pedagogische vrijplaats wordt een setting voor jeugd bedoeld, zonder vaststaand curriculum of programma. Jongeren vanaf ongeveer 10 jaar kiezen en organiseren zelf hun activiteiten vanuit interesse, nieuwsgierigheid, dromen en hun brede talenten. Ze kunnen erzowel onder schooltijd (met leerkrachten/docenten) als in de vrije tijd terecht, ook in BSO-tijd. Als tegenreactie op onze prestatiegerichte maatschappij draait het in pedagogische vrijplaatsen om ONT-moeten (even niks moeten en elkaar ontmoeten) en ONT-wikkelen (zichzelf zijn en op eigen tempo ontwikkelen). Er gelden eigen normen en ‘speelregels’ die in samenspraak met jongeren worden opgesteld. Jongeren zijn zelf regisseur van wat ze willen ontdekken en leren. Ze worden in deze zoektocht begeleid door jeugdprofessionals en andere volwassenen.
Onderzoeksontwerp
Het jeugdparticipatief actieonderzoek, gebaseerd op Design Thinking, betrok jongeren, jeugdprofessionals en studenten in het proces van co-creatie en evaluatie van prototypes (proeftuinen). Deze werden samen met jongeren bedacht en georganiseerd, zoals een bouwplaats, kinderwellness, bostheater.
Creatieve methoden werden ingezet om jongeren actief te betrekken, waarbij hun meningen en ideeën het vertrekpunt waren. Gegevens werden verzameld via participerende observaties en semigestructureerde interviews. De analyse richtte zich op factoren en mechanismen van pedagogische vrijplaatsen die bijdragen aan een veerkrachtige identiteitsontwikkeling. Deze zijn vertaald naar ontwerpprincipes voor pedagogische vrijplaatsen.
Veerkracht, identiteit en jeugdparticipatie
In het ontwerponderzoek zijn veerkracht, identiteitsontwikkeling en jeugdparticipatie de centrale thema’s. Veerkracht wordt gezien als het vermogen van jongeren om te leren omgaan met uitdagingen van alledag, waarbij zij hulpbronnen binnen zichzelf, binnen hun sociale omgeving en in de bredere samenleving leren benutten. Factoren die bevorderend voor veerkracht zijn onder andere agency (oefenen met eigenaarschap en inspraak) en sense of belonging (je thuis voelen en het gevoel hebben ertoe te doen). Vragen als: ‘Wie ben ik, bij wie wil ik horen en wat wil ik met mijn leven en mijn toekomst?’ zijn in een pedagogische vrijplaats belangrijker dan 'Hoe haal ik het maximale uit mezelf?’
Ontwerpprincipes voor pedagogische vrijplaatsen
Als fundament is een jeugdparticipatieve grondhouding en aanpak belangrijk.
- Allereerst zijn tijd nemen, ruimte maken, stabiliteit en veiligheid cruciale basisvoorwaarden voor elke pedagogische vrijplaats.
- De pedagogische vrijplaats dient een oefenruimte te zijn, waar jongeren autonomie, verbondenheid en vaardigheden kunnen oefenen in een uitnodigende omgeving, zonder prestatiedruk.
- De pedagogische vrijplaats biedt jongeren perspectief, door hun wensen, dromen, ideeën en ambities serieus te nemen en deze in stapjes te helpen realiseren, in hun eigen tempo.
Kernboodschap
Tieners hebben plekken nodig waar ze samen met leeftijdsgenoten de tijd en ruimte krijgen om te ontdekken wie ze zijn en bij wie ze willen horen, zonder prestatiedruk en competitie. Pedagogische vrijplaatsen kunnen binnen elke school en BSO, samen met kinderen vormgegeven worden, ook in het klein. Bij het ontwerpen van pedagogische vrijplaatsen in bestaande settings (school, BSO, centra voor vrijetijd) is het een valkuil om snel terug te grijpen op een programma-aanbod en dat vooraf vast te leggen. De aanbeveling is om jongeren maximaal te betrekken en ze veel ruimte te bieden om te oefenen, ontdekken en te lummelen: om te kunnen ont-moeten en ont-wikkelen.
